همه چيز درباره نخل يا مفه

 

نخل (مفه)

نخل گردانی: نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان

اسطوره و نگاه به تاریخ از خلال آن، همواره در جوامع بشری منطقی بوده که در میان عامه ی مردم و در فرهنگ مردمی جریان داشته و اکنون نیز دارد و به گفته ی میرچیا الیاده؛ مردم هماره میل دارند که رویدادهای تاریخی را با توجیهی فرا تاریخی دریابند و به این ترتیب این رویدادها و اشخاص تاریخی بدل به اسطوره می شوند. (Eliade, Mircea, The Myth df the Eternal Return: Cosmos and History).
بسیاری از این اسطوره ها در آیین ها و رفتارهای دینی و مذهبی وجود دارد و عرصه ی ادیان همواره یکی از جایگاه های ساخت اسطوره است. برخی از اسطوره های دینی در تمثیل ها و تصویرها و صورت ها، در رفتارهای مذهبی مردم یک جامعه متجلی شده اند و جلوه ی صوری و نمایش گونه ی این اسطوره ها دلیل ماندگاری و نفوذشان تا کنون بوده است.
در آیین ها و رفتارهای مذهبی مربوط به دین اسلام و شیعیان، نمودهای بسیاری از آنچه که در بالا گفته شد، وجود داشته و دارد. مراسم عزاداری علی الخصوص، در دورهای زمانی خاص خود، بسیاری از این اشکال نمایش گونه را در کشور ما به وجود می آورند که عمیقا ریشه در فرهنگ مردم آن دارد.
نخل گردانی( تابوت گردانی)، از مناسکی است که در ایام سوگواری شخصیت های دینی و اسطوره ای، در اکثریت شهرهای ایران به اجرا در می آید و مردم عامه با توجیهات خود درباره ی برگزاری آن، می توانند رهنمون ریشه یابی این منسک و بسیاری مناسک دیگر باشند؛
«فلسفه ی پیدایی چنین صورت های مثالی و شبیه ها و تابوت واره ها در رفتارهای آیینی-عبادی مردم هر جامعه را باید در فرهنگ دینی همان جامعه و در نظام اعتقادی مردم آن در گذشته های دور، و در تاریخ اسطوره ای و فرهنگ های درآمیخته با فرهنگ آن مردم جست و جو کرد.»

استاد علی بلوکباشی، در کتابی با همین عنوان؛ «نخل گردانی»، به شناخت و تحلیل ریشه های تاریخی و اسطوره ای این منسک پرداخته است. او درباره ی شیوه های دست یابی به ریشه های این گونه آیین ها می نویسد:
«توجیه مردم از این گونه مناسک و آیین ها، توجیهی کلی و بر اساس شنیده ها و گفته هایی است که سینه به سینه از گذشتگان به آیندگان رسیده است. توجیه عامه ی مردم از این رفتار تمثیلی اصولا مبتنی بر منطق عامه و شعور جمعی است و بر مجموعه ای از عقاید کهن و روایات شفاهی استوار است. اما، همین توجیه و استدلال و ارجاع خاستگاه و پیشینه ی تابوت یا شبیه گردانی به رسم های کهن، ما را کم و بیش به دریافت بخشی از واقعیت ها کمک می کند.»

رسم «تابوت گردانی» درمیان شیعیان احتمالاً همزمان با تشکیل نخستین تجمع‌های شیعی در مجالس سوگ شهیدان دین و راه افتادن دسته‌های زائر مرقد امیرمؤمنان حضرت علی (ع) و امام حسین(ع) رواج یافت. مطابق مدارکی که به دست آمده «شعاری» یا ساز و برگی مخصوص در میان شیعیان، از اوایل سده پنجم هجری، وجود داشته است که از آن در مراسم سوگواری خود استفاده می‌کردند. «ابن جوزی» در «المنتظم» در شرح وقایع سال 425ق می‌نویسد: شیعیان محله کرخ بغداد، به هنگام رفتن به زیارت مزار امیرمؤمنان و سیدالشهدا و دستگاههای آرایه بندی و طلاکاری شده‌ای به نام «منجنیق» با خود حمل می‌کردند. منجنیق نخستین و قدیم ترین تابوت واره مذهبی شیعیان مظهری از تابوت یا صندوق گور (ضریح) حضرت علی (ع) و امام حسین(ع) بوده است..

شباهت تقریبی میان منجنیق شیعیان کرخ و نخل امروزی را یک  باستان شناس و سیاحتگر فرانسوی، با وضعی از نخل نیشابوریان در چند صد سال بعد تأیید می‌کند. وی که در نخستین دهه قرن بیستم از ایران دیدن می‌کرد، با مشاهده نخل اهل نیشابور که در میدان عمومی ‌شهر نیشابور قرار داشت، آن را یک نوع منجنیق وصف می‌کند و می‌نویسد: «منجنیق شعار مقدسی است که در روز عاشورا آن را با پارچه‌های ابریشمی ‌زینت داده و با تشریفات زیادی در محلات می‌گردانند.» «این منجنیق نقاشی شده و از نوارهای نازکی پوشیده شده بود و در میان آن وسایل روشنایی از قبیل لاله و غیره دیده می‌شد.

................................................................................................

نخل برداري؛ كهن‌ترين آيين عزاداري يزدي‌ها

استان يزد يكي از مناطقي است كه آيين عزاداري شهادت امام حسين (ع) در آن به شكل ويژه‌اي برگزار مي‌شود و نخل‌برداري يكي از آيين‌هاي كهن آن به شمار مي‌رود.



مراسم نخل‌برداري در برخي شهرستان‌هاي استان نظير مهريز و تفت به شكل ويژه‌اي برگزار مي‌شود و اين مراسم هر ساله از سراسر كشور حتي از كشورهاي خارجي نيز بازديدكنندگان بسياري دارد.
اعتقاد و باور مردم به مراسم نخل‌برداري، اين مراسم را به يكي از اصلي‌ترين برنامه‌هاي عزاداري اين استان تبديل كرده است و شور و شوق به امام حسين (ع) و خاندان و ياران ايشان در اين مراسم به چشم مي‌خورد.
اين مراسم به طور معمول در روز دهم محرم و بعد از بجا آوردن نماز ظهر عاشورا برگزار مي‌شود، اما مراسم نخل‌برداري در نقاط مختلف استان يزد با توجه به برداشت‌ها و سمبل‌هاي نخل‌ متفاوت است.
نخل كه چوب‌بستي بزرگ به شكل برگ درخت است، براي مردم يزد نماد عزاداري امام حسين (ع) و در خارج از حسينيه‌ها و تكاياي بزرگ در طول سال معمولاً نخلي بزرگ نگهداري مي‌شود، اما در اين ميان نخل‌هاي مسجد جامع، حسينيه شاه‌ولي تفت، حسينيه مهريز، مجموعه اميرچخماق و ... از معروف‌ترين نخل‌هاي استان به شمار مي‌روند.
براي برگزاري اين آيين ويژه كار سياه‌پوش كردن نخل و تزئين آن با آينه و گل و نخ‌هاي رنگي تقريباً از نخستين روزهاي ماه محرم آغاز مي‌شود و جوانان با شور و شوق خاصي اين كار را انجام مي‌دهند و البته اين اقدام هر ساله با مراسم ويژه‌اي آغاز مي‌شود.
يكي از روساي هيأت‌هاي مذهبي استان يزد در مورد مراسم نخل‌برداري به خبرنگار فارس گفت: «نخل» به عنوان تابوت امام حسين (ع) شناخته مي‌شود كه چوب بستي عظيم به شكل برگ درخت است، اما شباهتي به برگ درخت خرما ندارد.
حسين اسلامي اظهار داشت: در ايام محرم نخل را با پارچه سراسر سياهپوش مي‌كنند و از آن صدها شمشير، قمه و خنجر برهنه آويزان مي‌كنند. اين نخل تزئينات ديگري نظير آينه، ميوه، پولك‌هاي مختلف، منگوله‌هاي تزئيني، دستمال‌هاي ابريشمي رنگي نيز دارد كه در دو طرف نخل بسته مي‌شود.
وي افزود: در دهه اول محرم و يا در دهه آخر صفر، نخل توسط مردم عزادار مانند كشتي به حركت در مي‌آيد و سه دور گرد ميدان نخل مي‌چرخد و آنگاه آرام آرام به درون آشيانه خود باز مي‌گردد.
اسلامي ادامه داد: مراسم نخل‌‌برداري در بسياري از شهرهاي يزد مختص روز عاشوراست و در روزهاي ديگر نخل‌برداري انجام نمي‌شود.
وي ادامه داد: اين مراسم هرسال با روضه‌خواني، سينه‌زني، عزاداري، پخش نذري، ذبح قرباني و دود كردن اسفند همراه است و در شهرستان‌هايي نظير تفت و مهريز باشكوه و عظمت خاصي برگزار مي‌شود.
مسئول هيأت مذهبي مسجد نصرت‌آباد يزد همچنين اظهار داشت: نخل‌ها در ديگر ايام سال بدون تزئين در كنار حسينيه‌ها، تكايا و ميادين بزرگ شهر قرار دارند و سمبل عشق و ارادت مردم يزد به امام حسين(ع) به شمار مي‌روند.
در مورد پيدايش نخل و وجه تسميه آن عقايدي بسياري وجود دارد، عده‌اي نخل را اقتباس از خيمه مجمع حضرت موسي (ع) مي‌دانند و معتقدند اين خيمه با اقتباس از تابوت عهد (صندوقي كه خداوند براي مادر موسي (ع) فرستاد تا او را در آن قرار دهد، بعدها اين تابوت به دست قوم وي افتاد و از آن نگهداري كرده و بدان تبرك مي‌جستند) ساخته شده است.
برخي نيز معتقدند، نخل به خيام حضرت امام حسين (ع) اشاره دارد و مي‌خواهد خاطره خيمه‌هاي حرم آن امام در كربلا را مجسم كند. بسياري نيز بر اين عقيده‌اند كه نخل، يادآور گهواره دو گوشواره عرش مجيد، يعني حضرت امام حسن (ع) و امام حسين (ع) است، اما اعتقاد حاكم آن است كه چون بدن مطهر و مقدس سالار شهيدان كربلا، حضرت امام حسين (ع) را بدون تشييع به خاك سپرده‌اند، شيعيان همه ساله به جبران آن سال، اين رسم را تكرار مي‌كنند و حجيم بودن نخل بيانگر عظمت و بزرگواري آن حضرت است.
بزرگي و سنگيني اين نخل‌ها به حدي است كه براي بلند كردن و گرداندن آن بايد چند صد مرد قوي آن را از زمين بردارند و بر دوش گيرند و حمل كنند.
هنگام نخل‌گرداني يكي از سادات بر بلنداي نخل قرار مي‌گيرد و با صداي ضربات سنج و يا حسين(ع) نخل‌گردانان را هدايت مي‌كند تا نخل با هماهنگي مردان از زمين بلند شود و به گردش درآيد.
يكي از كارشناسان فرهنگي نيز در اين باره به خبرنگار فارس گفت: بر خلاف آيين و سنتي كه شايد در بسياري از شهرها و استان‌هاي كشورمان در حال فراموشي است، نخل‌برداري مردم يزد هرگز به دست فراموشي سپرده نشده و مردم اين استان هر سال اين مراسم را با شكوه ويژه‌اي برگزار مي‌كنند.
محمدحسين شايق اظهار داشت: اين سنت از ديرباز در ميان مردم استان يزد رواج داشته و امروز تقريبا 90 درصد مردم اين استان در نقاط مختلف در مراسم نخل برداري شركت مي‌كنند.
وي افزود: علاوه بر مسلمانان و شيعيان استان يزد، حتي زرتشتيان نيز احترامي ويژه براي مراسم نخل برداري قائل هستند و در برخي محلات حتي ديده شده كه نذوراتي نيز از سوي آنها هنگام نخل‌برداري در ميان مردم توزيع شده است.
شايق خاطرنشان كرد: قدمت و پيشينه مراسم عزاداري مردم يزد همچنين جذابيت و شور و اشتياق مردم به خاندان حضرت رسول (ع) به حدي است كه اين مراسم در فهرست مراسم‌هاي ملي سازمان ميراث فرهنگي ثبت شده است.

...........................................................................

نخل حسینیه اعظم مهدیشهر :  با رازی ششصد و شصت و دو ساله

                                       نخل گردانی ( مفه گردانی) در مهدیشهر

مقدمه :

نخل گردانی از آیین های دیرپای عزاداری محرم ، نزد مردم مهدیشهر است . در باب فلسفه وجودی نخل فرضیات متعددی بیان شده است ، اما بدون شک می توان گفت ، نخل نماد و نشانه تابوت است . چه آنکه در فرهنگ فارسی عمید آمده است : " نخل در فارسی به معنی تابوت و عماری و آرایش تابوت مرده هم گفته می شود . " بنا بر این می توان نخل را تمثیل و نشانه ای از تابوت شهدای واقعه ی خونین عاشورا دانست .

نخل در باور مردم مهدیشهر از احترام و قداست خاصی برخوردار است . در ایام عزاداری دهه ی نخست محرم ، حاجتمندان بر روی نخل روان، سکه و اسکناس می پاشند و اعتقاد ژرف دارند که چنانچه کسی این سکه ها را برداشته و نزد خود نگاهدارد، موجب گشایش کار و وسعت رزق خواهد بود . ونیز مادران ، نوزادان شیرخوار خود را از زیر نخل عبور می دهند و باور دارند این کار سلامت جسم و روان نوزاد را به برکت نام امام حسین (ع) تضمین می کند . حتی برخی از مردم ،به شفابخشی نخل نیز معتقدند .

مهدیشهری ها به نخل " مفه " می گویند و آداب ویژه ای برای " مفه گردانی "دارند . نخل حسینیه اعظم مهدیشهر از دیرپاترین نخل های کشور است ، که با عمری نزدیک به هفت قرن ، همچنان استوار و مستحکم مانده است . این نخل در روزهای هفتم ، هشتم ، نهم و دهم محرم بر دوش عزاداران به حرکت در آمده و خاطره ی غمبار عاشورای حسینی را زنده می سازد .    

                                                                ******

    گزارش

یکی دیگر از سلسله نشست های موزه عشایری ایل سنگسر با همکاری دیدبانان میراث ایل سنگسر عصر پنج شنبه ( ۳/۱۰/۱۳۸۸) در تالار سینما فجر مهدیشهر برگزار شد .

آنچه در پی می آید ، گزارشی از سخنرانی آقای عباس مصباحیان ، محقق و پژوهشگر سنگسری در باب مفه گردانی در مهدیشهر است .

عباس مصباحیان با برشمردن ویژگی های منحصر به فرد آیین " نخل گردانی در مهدیشهر " نخل حسینیه اعظم را یکی از گرانبهاترین و پرقدمت ترین نخل های کشور معرفی و اضافه کرد : این نخل به لحاظ کهنگی و قدمت ، یکی از جاذبه های گردشگری و دارای ارزش ملی و مذهبی است . وی سپس با اشاره به تحقیقاتی که در کتابخانه  آیت الله مرعشی نجفی به عمل آمده ، قدمت این نخل را بیش از ۶۶۰ سال اعلام کرد و گفت : بر اساس اسنادی که در کتابخانه آیت الله مرعشی موجود است ،قدمت بنای اصلی حسینیه اعظم مهدیشهر به سال ۷۶۹ هجری قمری باز می گردد و با استناد به این اسناد ، عمر نخل این حسینیه که ساخت آن همزمان با ساخت بنای حسینیه صورت گرفته ، و تا پیش از این ۴۰۰ سال تخمین زده می شد ، به ۶۶۲ سال می رسد . او سپس دلایل دیگری را برای اثبات دیرینگی " مفه مهدیشهر " برشمرد .

این پژوهشگر که مطالعات گسترده ای در باب آیین نخل گردانی در نقاط مختلف کشور انجام داده است ، این آیین را مخصوص استان های کویری نظیر سمنان ، یزد و اصفهان دانست و افزود : مهدیشهر اگر چه رنگ کویری ندارد ، اما از دیر باز به این آیین توجه داشته و در حفظ آن کوشیده است .

مصباحیان ، آنگاه به مقایسه آیین نخل گردانی در دو شهر یزد و مهدیشهر پرداخت و گفت : نوع پوشش و چگونگی تزیینات نخل مهدیشهر و نخل ( به قول یزدی ها ، نقل ) امیرچخماق یزد شباهت هایی دارد ، اما نخل مهدیشهر به دلیل استفاده از چوب اورس ( سرو کوهی ) دوام و استحکام فوق العاده ای داشته و اصالت خود را در طول قرن ها حفظ کرده است ، در حالی که نخل یزد از آغاز پیدایش آیین نخل گردانی تاکنون ، بارها باز سازی شده است .

او در بخش دیگری از سخنان خود دو پوشش گرانبهای نخل مهدیشهر ، به نام های " پوش ذوالفقارخان " و "پوش آقا محمد خان دایی" را معرفی و به ذکر خصوصیات آن پرداخت . پوش تاریخی ذوالفقارخان سنگسری  ( از سرداران فتحعلی شاه قاجار ) توسط این سردار در سال ۱۲۳۳ هجری قمری و پوش " آقا محمد خان دایی " ( از نزدیکان دربار ناصرالدین شاه و سرسلسله طایفه "داییان" امروزی ) در سال ۱۲۷۰ هجری قمری به حسینیه اعظم اهدا شده و تاریخ بافت و وقف نامه آن نیز موجود است .

عباس مصباحیان با نگاهی اجتماعی به موضوع نخل گردانی ، این آیین را یک کار گروهی و اجتماعی ، و آمیخته با جلوه های هنری دانست . از نگاه او سازه نخل ، تزیین نخل و جلوه بخشیدن به آن ، یک کار هنری است و اثر آن ایجاد وفاق و همدلی در بین مردم ، بویژه ارادتمندان آستان امام حسین (ع) است . او اضافه کرد : تزیین نخل با حضور بزرگان شهر، ریش سفیدان و معتمدان شهر ، که اغلب از طایفه مستخدمین حسینی ، سقاییان ، مصباحیان ، علمداری ، متولیان ، شهپری > .... هستند ، بیش از سه ساعت به طول می انجامد . برای تزیین نخل از شال کشمیر ، ترمه ، ابریشم ، مخمل و ابزار و آلات متنوع به همراه دو پوشش سنگین و گرانبها ، که ذکر آن رفت ، استفاده می شود .

در روزهای عزاداری ، ۵۰ مرد بلند قامت و قوی بنیه ، در اطراف " مفه " حضور دارند و با صلاحدید پیشکسوتان ، به نوبت شانه های خود را با چوب سنگین و صیقلی "مفه" آشنا می کنند . رسم مفه گردانی با نوعی سینه زنی همراه است که هیچگاه متوقف نمی شود . سینه زنان در پیشاپیش نخل ، دو صف موازی را تشکیل داده و روبروی هم می ایستند و با نوای موزون علی علی ، حسین حسین ، حیدر حیدر و ..... به عزاداری می پردازند .

دسته سینه زنی علی علی ( حَلی حَلی ) از دیرپاترین دستجات عزاداری مهدیشهر است . در مفه گردانی با آیین دیگری به نام " حیدری " مواجه می شویم . اطرافیان " مفه " به هنگام برگزاری آیین حیدری ، با تشکیل چهار زنجیره انسانی طولانی ، دست به دست هم داده و نخل سنگین را به بلندای قله ای می رسانند ، که امروزه به آن قله ی ظهر تاسوعا می گویند . در عصر تاسوعا ، زیارت مخصوصی با حضور انبوه عزاداران در کنار این نماد مقدس برگزار می شود .

      * استفاده از این مطلب با ذکر منبع بلامانع است .

                                                نگارش :  ناصر طاهرکرد  ۴/۱۰/۱۳۸۸

                      به نقل از : به وقت سنگسر

..........................................................................................

 

نقل از سایت سرمایه دات نت: نخل گردانی یکی از آداب مشهور عزاداری برای امام سوم شیعیان در ایران است که با عنوان سمبل تشییع پیکر مقدس سیدالشهدا (ع) در روز عاشورا برپا می شود و به طور عمده در شهرهای مرکزی ایران نظیر یزد،ابرکوه ، نائین، کاشان و حتی برخی روستاهای مناطق کویری برگزار می شود.

نخل عبارت است از اتاق کوچکی که دیواره های عمودی در دو طرف آن شبیه یک سرو است و از چوب و دیواره هایی شبکه دار ساخته می شود. نخل را با انواع پارچه، شال و ترمه می آرایند و در روزهای عزا مخصوصاً عاشورا آن را طی آدابی بر دوش می کشند و همراه عزاداران در شهر می گردانند و در پایان مراسم به جای اولش که معمولاً تکیه ای است، می برند.

در کتاب «سرزمین من ایران » نوشته زیبا عرشی و نصرالله کسرائیان درباره نخل گردانی چنین آمده است:«نخل که اسکلتی چوبین است، در روز تاسوعا با پارچه های رنگی و در روز عاشورا با پارچه های مشکی و زیورآلات نذری پوشانده می شود و در حالی که بر دوش مردان و پسران حمل و به وسیله دسته های عزادار دنبال می شود در محله ها و کوچه های روستای ابیانه گردانده می شود.

مردی که بر بالای نخل جای می گیرد هدایت آن را برعهده دارد. در گذرگاه ها بر سر راه نخل، بز و گوسفند قربانی می کنند و اسپند می سوزانند.

نخل را در برابر خانه هایی که نذر داشته یا در آن سال عزیزی را از دست داده باشند، بر زمین می گذارند.

این مراسم در روزهای تاسوعا و عاشورا نمونه ای از آیین تابوت گردانی در ایران است. بنابر شواهد تاریخی، پیشینه مراسم نخل گردانی به دوران صفوی برمی گردد.

در حال حاضر نیز این آیین در مناطق مختلف ایران به خصوص مناطق مرکزی مانند یزد،ابرکوه ، کرمان، کاشان، نایین و اصفهان برگزار می شود.

نخل تابوت بزرگ و بلندی است که بر آن خنجر و شمشیر و پارچه های قیمتی و آیین ها بسته شده است و روز عاشورا به عنوان تابوت امام حسین (ع) حرکت داده می شود چون شبیه به درخت خرما ساخته می شود یا ا جنس چوب خرماست به آن نخل می گویند.

  

.....................................................................

 .... نخل

حجله مانندی است که از چوب می‌سازند و با انواع شالهای ابریشمی رنگا رنگ و پارچه‌های قیمتی وآیینه و چراغ و غیره آن را آرایش می‌دهند و به گل و سبزه می‌آرایند و در روز عاشورا آن را به محلی که مراسم روضه خوانی و تعزیه برپاست می‌برند. بزرگی و سنگینی این نخلها گاهی به اندازه‌ای است که چندین نفر مرد قوی باید تا آن را از زمین بردارند و بردوش گیرند و حمل کنند و در معنای نخل گفته اند:
تابوت بزرگ وبلندی است که بر آن خنجر و شمشیر و پارچه‌های قیمتی و چندین آیینه بسته شده و در روز عاشورا به عنوان تابوت امام حسین حرکت داده می‌شود و چون شبیه به درخت خرما ساخته می‌شود نخل گفته شده .(فرهنگ نظام)
در مورد نخل استاد فقیهی چنین می‌گوید:
در شهر قم نخل نیست. ولی در روستاهای اطراف آن وجود دارد. مثلاً در (کهک) نخل بسیار بزرگی وجود دارد, در جاهای دیگر هم هست, اما بزرگ‌ترین نخلها در یزد است. قبل از این که حجاز به تصرف وهابیان در بیابد, همه ساله دو محمل در موسم حج, یکی از مصر و دیگری از شام به همراه امیرالحاج با سپاه و تشریفات دیگر به حجاز برده می‌شد. همراه این محمل‌ها مقداری گندم و قدری پول هم بود که آن را برای فقرا می‌بردند. قبل از صفویه, در ایران هم محمل بوده است حتی یک بار محملی را از یزد به قم آوردند که در قم چند نفر حاجی آن را گرداندند و از آنجا به مکه بردند.
در موزه مردم‌شناسی در فضای روحانی و مذهبی تالار بزرگ, نخل عظیمی نهاده شده است. این نخل به قولی نشان دهنده تابوتی است که بدن قطعه قطعه شده حضرت سیدالشهداء را در آن نهادند و صدها نفر آن را حمل کردند. یا به قولی هودج است و نشانه ستونهای نوری است که در سه نقطه که سر حضرت در آنجا بود فرو آمده است و علامتها و علمها و کتیبه‌هایی که اشعار مذهبی روی آن نوشته شده, بیننده را با سنتهای مذهبی و اسلامی در امر عزاداری ماه محرم آشنا می‌سازد و در گوشه‌ای از آن ابزار مربوط به تعزیه گذاشته شده است.

...........................................................

 

نخل در خبر گزاريهاي اينترنت :

 

نخل‌برداري؛ كهن‌ترين آيين عزاداري

جام جم آنلاين: آداب عزاداري محرم از جمله پديده­ هاي فرهنگي است که با حفظ عناصر اصلي به زيور خلاقيتهاي اجتماعي، فرهنگي و اقليمي جوامع مختلف آراسته شده و اگر چه داراي مضامين واحدي است اما به تبع حوزه­ هاي فرهنگي با نمودهاي مختلفي ديده مي شود.

به گزارش مهر، يکي از مراسمهاي عزاداري که با وسعت زيادي در نقاط مختلف ايران و با تاثير از شرايط فرهنگي و اقليمي خاص آن مناطق، به اجرا درمي آيد، مراسم "نخل برداري" يا "نخل گرداني" است که با مفهوم تشييع پيکر مقدس سيد الشهدا (ع) در روز عاشورا برپا مي شود.

به نظر مي رسد عموميت اين مراسم و شهرت نخل در سراسر ايران از ساير رسوم و نشانه ها بيشتر است و با توجه به مشاهدات و مطالعات مي توان گفت که در اغلب نقاط ايران مردم يا نخل دارند و يا آن را مي شناسند.

حتي وسعت حضور و اجراي اين آيين، مرزهاي ايران را درنورديده و به وسعت جهان و فرهنگ مسلمانان شيعه برگزار مي شود به عنوان نمونه در کشورهايي همچون جزاير کارائيب، پاکستان و در هندوستان به شکل "تعزيره" نمود مي‌يابد.

تعزيره تا حدودي شبيه نخل کشور ماست که آن را به زيباترين شکل تزئين مي کنند و در شهرها مي گردانند و مرم به دنبال آن به عزاداري مي پردازند و در نهايت در ظهر عاشورا اين تعزيرها را به دريا و رودخانه مي اندازند و اعتقاد دارند زماني که آنها بر اثر برخورد با آب متلاشي مي شوند، روح امام حسين (ع) به آسمان صعود مي کند.

در کشور خودمان اصلي ترين مراکز برگزاري اين رسم باشکوه و پررمز و راز به طور عمده در شهرها و آباديهاي اطراف کوير مرکز ايران به چشم مي خورد يعني از جنوب خراسان گرفته تا سمنان، دامغان، خمين، نواحي قم، کاشان، ابيانه، خور و بيابانک، زواره، اردستان، نايين و ... و در بين اين مناطق، بيشترين، گسترده ترين و شاخص ترين نخلها در استان يزد، متمرکز هستند به گونه اي که مي توان گفت، هيچ آبادي نيست که يک يا چند نخل امام حسين (ع) در آن يافت نشود.

مراسم نخل برداري از ويژگي هاي منحصر به فرد مراسم محرم و عزاداري در يزد محسوب مي شود که با همکاري و همياري گوناگون اهالي در تمام مراحل مراسم، از کمک مالي و تهيه چوب و ديگر وسايل آن گرفته تا کمک در تزئين و عَلَم کردن آن و حمل آن در روز عاشورا و ... برگزار مي شود و جالب اينکه در برخي موارد، زرتشتيان يزد نيز در ساختن نخلها، همياري و همکاري دارند زيرا آنها نسبت به حضرت سيدالشهدا (ع) احترام و ارادت خاصي قائل هستند.

در گذشته مراسم آذين بندي و آماده کردن نخلها براي ايام عزاداري ماه محرم با يک فراخوان، بسيج همگاني اهل محل و يا آبادي صورت مي گرفت.

رسم سنتي بر اين شکل بود که وقتي مي خواستند نخلها را براي انجام مراسم محرم و عاشوراي حسيني آماده کنند، چند روز پيش از فرارسيدن محرم، آيين هايي براي گردآوري کمکهاي گوناگون از مردم انجام مي شد و مردم نيز از يک تکه ريسمان گرفته تا پارچه هاي الوان، چراغ ها، آيينه ها، خنجرها، دشنه ها، پياله زنگوله ها، سپرها و ديگر زيورآلات را براي آذين بندي هرچه باشکوه تر نخل به ميدانهاي محل تحويل مي دادند.

حتي در برخي موارد درختاني به اين منظور وقف مي شدند تا در زمان کهنسالي درخت از چوب آن براي مرمت نخل استفاده شود.

يکي از کارشناسان فرهنگي و پژوهشگر ادبيات شفاهي و فرهنگ عامه در اين زمينه به خبرنگار مهر گفت: نخل يک سازه چوبي است که قسمت جلو و عقب آن از قطعات کوچک چوب به شکل نخلي بزرگ و شبکه شبکه ساخته شده و وسط آن با چوب اسکلت بندي شده است و براي پايه هاي آن، چهار قطعه چوب به صورت عمودي در چهار طرف و براي بلند کردن آن چند قطعه چوب به صورت افقي تعبيه شده است به طوري که براي بستن آن، تعدادي از خدام حسينيه از صبح هشتم محرم دست به کار مي شوند و آنها بر روي پارچه مشکي و در جلو و عقب آن، خنجر، آيينه هاي بزرگ و نيز يک سازه چوبي به شکل سرو در جلو و عقب نصب مي کنند و اين کار تا ظهر روز نهم محرم (تاسوعا) ادامه مي يابد.

محسن خرمشاهي افزود: مردم و عزاداران هر کدام از عناصر به کار برده شده در نخل را نمادي از يک حادثه و متعلق به شخص خاصي در حادثه کربلا مي دانند.

وي در تشريح برخي از اين نمادها عنوان کرد: چوب نخل به عنوان جنازه سيدالشهدا، سياهپوش کردن به عنوان پارچه سياه روي جنازه، شمشير و نيزه ها به علامت تير و نيزه هاي وارد شده بر بدن امام حسين (ع)، سرو نخل به عنوان قد و قامت علي اکبر (ع)، آيينه به عنوان نور وجود مبارک امام حسين(ع)، علمهايي که بر نخل بسته مي شود به عنوان علمدار امام حسين(ع)، پارچه هاي زينتي که بر نخل مي بندند به عنوان حجله حضرت قاسم (ع)، زنگهايي که در قديم بر آن مي بستند به عنوان زنگ کاروان امام حسين(ع)، عزاداراني که نخل را بر مي دارند به عنوان تشييع کنندگان و .... براي مردم شناخته شده است.

خرمشاهي ادامه داد: هر چند امروز نخلهايي با اين وسعت تزئين کمتر ديده مي شود و تنها به سياه پوش کردن و تزئينات ساده بسنده مي شود اما باز هم نخل بندي و نخل گرداني، آييني باشکوه است که با عظمت خاصي در بين يزديها برگزار مي شود و از جمله آيين هايي است که کمتر به فراموشي سپرده شده و از همه مهمتر اينکه کمتر دچار تحريف شده است.

وي بيان داشت: نخلها پس از آذين بندي بسيار سنگين تر از آنچه هستند مي شوند و وزن برخي نخلها نظير نخل ميدان اميرچخماق يزد که از جمله نخلهاي بزرگ استان يزد به شمار مي رود يا نخل تفت به چندين تن مي رسد و براي نخل گرداني نياز به حضور و همکاري شايد صد مرد قوي هيکل است.

بزرگترين نخل استان يزد هم اکنون در شهرستان تفت قرار دارد و هر سال در روز عاشورا جمعيتي ميليوني دراين مراسم شرکت مي ‌کنند و صدها نفر مردم اين نماد عظيم را بر دوش مي‌ کشند و گرد ميدان نخل به حرکت در مي ‌آورند.

علاوه بر ارداتمندان استان يزد به مراسم عزاداري امام حسين(ع) بسياري از توريستهاي کشورهاي خارجي و حتي مردم ساير نقاط کشورمان برنامه سفر خود را به نحوي تنظيم مي کنند که در روز عاشورا در استان يزد باشند زيرا مراسم نخل گرداني را يکي از پرشور ترين مراسم عزاداري امام حسين (ع) مي دانند.

البته اين مراسم در شهرستانهايي نظير تفت، مهريز و يزد بسيار ويژه با شکوه خاصي نسبت به ساير شهرستان ها برگزار مي شود و جمعيت بسياري حتي از مرکز استان براي تماشاي اين مراسم به تفت و مهريز مي روند.

اين فرهنگ و باور مردم استان يزد همچنين مراسم ويژه عزاداري به عنوان يکي از فرهنگهاي ملي در فهرست آثار معنوي سازمان ميراث فرهنگي به ثبت رسيده است.

...................

 

خبرگزاري ميراث فرهنگي:http://www.chn.ir/news/?section=2&id=49489

مراسم عزاداري در 10 روز نخست ماه محرم، فصل ويژه اي است كه شيعيان با انواع نمادها و نشانه هاي مربوط به عزاداري، شدت تاثر و تالم خود را نسبت به واقعه كربلا اظهار مي كنند.

 

يكي از نمادهايي كه در اين دهه در بيشتر مناطق ايران به خصوص در مناطق كويري مورد استفاده قرار مي گيرد نخل (نماد تابوت) است، اين رسم در شهرها و روستاهاي ايران با اندكي تفاوت از يكديگر برگزار مي‌شود. "ملك ثابت" مردم شناس يزدي درباره نخل نوشته است:

در خصوص پيدايش نخل و وجه تسميه آن عقايدي به شرح ذيل مطرح است:

 

1) نخل اقتباس از خيمه مجمع حضرت موسي (ع) است كه در اول ماه سال دوم ميقات برپا كرده و محل عبادت پيروان او در بيابان تيه (سرگرداني) بوده است. در دعاي سمات از آن تحت عنوان "قبة الزمان" ذكري به ميان آمده است.

 

2) نخل به خيام حضرت امام حسين (ع) اشاره دارد و مي‌خواهد خاطره خيمه هاي حرم آن امام (ع) را در كربلا مجسم كند.

 

3) نخل يادآور گهواره دو گوشواره عرش مجيد، يعني حضرت امام حسن و امام حسين عليها سلام است و چون مقام صاحبان گهواره عظيم است، نخل را بزرگ ساخته‌اند.

 

4) نخل نوعي عماري (صندوق مانند كه براي نشستن سوار، آن را روي پشت شتر و فيل مي‌گذارند و آن را محمل و عودج هم مي گويند) است كه در گذشته رسم بوده بزرگان قوم را بر آنها حمل مي كردند.

 

5) چون نخستين بار اين اسكلت را از چوب درخت خرما ساخته اند بدين نام معروف شده است.

 

6) آيتي در تاريخ يزد، اذعان مي دارد كه مراسم مربوط به نخل در بين هنديان متداول بوده و بعدا در دين شيعيان راه يافته است.

 

7) چون درخت نخل شباهت به زندگي انسان دارد، در شانزده سالگي ميوه مي دهد، حدود صد و بيست سال عمر مي كند، ضربه شديدي به سر آن، درخت را مي خشكاند ولي ضربه به تنه، در آن تاثيري ندارد با وجود ارتفاع زياد در مقابل طوفان ها و ساير حوادث جوي مقاوم است. درختي است بي آزار و بي پايه، نخل را بدين نام نهاده اند.

 

8) برخي مي‌گويند، نخل، تابوت آرايش دهنده حضرت امام حسن مجتبي (ع) مي باشد و يادآورنده تشييع پيكر آن حضرت تا قبرستان بقيع است.

 

9) سابقه پيدايش نخل به قبل از اسلام و زمان ساسانيان مي‌رسد، زيرا هنگامي كه خسرو پرويز به دست شيرويه كشته شد تابوت بزرگ و زينت شده اي را برايش تدارك ديدند.

 

10) حركت نخل ويژه آيين هاي مربوط به سوگ سياوش است كه در سنت هاي شيعيان راه يافته است.

 

11) چون بدن مطهر و مقدس سالار شهيدان كربلا، حضرت امام حسين (ع) را بدون تشييع به خاك سپرده اند، شيعيان همه ساله به جبران، رسم نخل گرداني را تكرار مي كنند و به خاطر اين كه آن حضرت، بزرگوار است، تابوتش را بزرگ و حجيم در نظر مي گيرند. حجيم بودن نخل بيانگر عظمت صاحبش است و نيز گويند: «بزرگي نخل همراه با فرياد يا حسين (ع) آنهايي را كه نخل را حمل مي كنند، در افراد تهييج ايجاد مي كنند.»

عقيده اخير به حقيقت نزديك تر است. با اين فرض، انجام برنامه مذكور مي تواند سنتي نيكو و پسنديده باشد، به شرط آن كه رنگ خرافات از اطراف آن زدوده شود.